Sức ép từ Điều khoản 301 phát huy tác dụng: Luật Hải quan sửa đổi của Việt Nam đưa hàng quá cảnh và hàng thương mại điện tử vào diện quản lý chủ động
Ngày 23/8, tại kỳ họp bất thường lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Quốc hội Việt Nam đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan với 471 phiếu thuận, đạt tỷ lệ thông qua 94,2%. Luật sửa đổi sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Đợt sửa đổi lần này được xem là phản ứng trực tiếp trước sức ép thương mại từ Mỹ, đồng thời cho thấy hoạt động thực thi pháp luật hải quan của Việt Nam đang chuyển từ mô hình “phụ thuộc vào việc chủ thể quyền chủ động yêu cầu xử lý” sang chủ động phòng ngừa và kiểm soát rủi ro.
Ba hướng sửa đổi trọng tâm
Thứ nhất, quyền chủ động ngăn chặn hàng hóa của cơ quan hải quan được mở rộng đáng kể.
Theo luật sửa đổi, công chức hải quan có quyền chủ động tạm dừng thủ tục thông quan khi phát hiện hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu hoặc quá cảnh có dấu hiệu rõ ràng là hàng giả hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, mà không cần chờ chủ thể quyền nộp đơn yêu cầu.
Trước đây, quyền can thiệp của cơ quan hải quan chủ yếu áp dụng đối với hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu. Lần sửa đổi này quy định rõ “hàng hóa quá cảnh” cũng thuộc phạm vi quản lý của hải quan.
Thứ hai, lần đầu tiên thiết lập khung quản lý đối với thương mại điện tử xuyên biên giới.
Điều 16a mới quy định hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thông qua các nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện thủ tục hải quan và chịu sự giám sát của cơ quan hải quan.
Đơn vị vận hành nền tảng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics phải cung cấp cho cơ quan hải quan các thông tin liên quan đến giao dịch và logistics.
Cá nhân tại Việt Nam mua bán hàng hóa với đối tác ở nước ngoài thông qua nền tảng thương mại điện tử cũng phải thực hiện định danh và xác thực điện tử, nhằm hạn chế lỗ hổng trong việc chia nhỏ đơn hàng để né thuế.
Thứ ba, số hóa và quản lý rủi ro được nâng cấp đồng thời.
Luật quy định rõ cơ quan hải quan có thể sử dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) để quản lý rủi ro. Đối với dữ liệu đã được chia sẻ thông qua Cơ chế Một cửa Quốc gia, doanh nghiệp sẽ không phải tiếp tục nộp lại các hồ sơ giấy trùng lặp.
Sức ép từ Mỹ trở thành động lực trực tiếp của lần sửa đổi này
Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) công bố Báo cáo Special 301 năm 2026, trong đó lần đầu tiên sau 13 năm đưa Việt Nam vào danh sách “Nước nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country), mức độ nghiêm trọng cao nhất trong cơ chế Special 301.
Ngày 29/5/2026, dựa trên những đánh giá trong báo cáo, USTR chính thức khởi động điều tra theo Điều khoản 301 (Section 301) đối với hoạt động bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam.
Các cáo buộc bao gồm việc thực thi chưa đầy đủ đối với hành vi vi phạm bản quyền trực tuyến và hàng giả, kiểm soát biên giới chưa hiệu quả, cũng như những khoảng trống trong quản lý hàng hóa quá cảnh.
Mỹ đã tiến hành nhiều cuộc điều tra theo Điều khoản 301 liên quan đến Việt Nam. Nếu cuộc điều tra kết luận rằng các hoạt động của Việt Nam thuộc diện có thể áp dụng biện pháp xử lý, Mỹ có quyền áp dụng thêm thuế quan hoặc các biện pháp hạn chế thương mại khác.
Dữ liệu thực thi và thời điểm có hiệu lực
Theo số liệu của Hải quan Việt Nam, trong giai đoạn 2021–2025, cơ quan chức năng đã xử lý 81.988 vụ vi phạm liên quan đến sở hữu trí tuệ và hàng giả, đồng thời khởi tố điều tra hình sự 176 vụ.
Trong 7 tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng đã xử lý 13.413 vụ, trong đó khởi tố điều tra hình sự 7 vụ.
Luật sửa đổi sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, qua đó doanh nghiệp có khoảng nửa năm để chuẩn bị và thích ứng với các yêu cầu mới.
Góc nhìn ngành
Lần sửa đổi này trực tiếp đáp ứng những vấn đề được nêu trong cuộc điều tra theo Điều khoản 301 của Mỹ. Việt Nam đồng thời siết chặt quản lý trong 5 lĩnh vực chính gồm hải quan, xuất xứ hàng hóa, sở hữu trí tuệ, nền tảng thương mại điện tử và thuế.
Đối với các doanh nghiệp vận tải biển và thương mại của Trung Quốc, việc “hàng hóa quá cảnh” được đưa vào phạm vi quản lý chủ động của hải quan là một điểm rủi ro tuân thủ mới. Hàng container quá cảnh qua Việt Nam có thể phải đối mặt với hoạt động kiểm tra sở hữu trí tuệ chặt chẽ hơn.
Các doanh nghiệp liên quan nên:
- Kiểm tra tình trạng tuân thủ về quyền sở hữu trí tuệ đối với hàng hóa xuất khẩu vào Việt Nam hoặc quá cảnh qua Việt Nam.
- Đảm bảo thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cung cấp thông tin giao dịch thương mại điện tử cho Hải quan Việt Nam theo quy định.
- Theo dõi sát diễn biến tiếp theo của cuộc điều tra theo Điều khoản 301 của Mỹ và tác động tiềm tàng về thuế quan đối với hoạt động gia công, thương mại tại Việt Nam.